سایه انقراض بر سر حیات وحش اصفهان

خبرگزاری مهر، گروه استان ها- ندا سپاهی: افزایش دما، کاهش شدید بارندگی های مؤثر، خشکسالی های مکرر و طولانی و خشک شدن تدریجی منابع آب، فشار بی سابقه ای بر حیات وحش وارد کرده است. گونه های گیاهی مرتعی بومی در مناطق خشک شرق و شمال استان به شدت درحال عقب نشینی و نابودی هستند و این امر زنجیره غذایی حیات وحش را بطور کامل مختل کرده است.
گونه های شاخص جانوری اصفهان بیشترین صدمه را دیده است. جمعیت کل و بز، قوچ و میش، آهو و دیگر پستانداران بزرگ در پارک های ملی کلاه قاضی، قمیشلو، موته و زیستگاه های حساس عباس آباد و کرکس به شدت کاسته شده است. کمبود آب و غذا سبب تغییر الگوی مهاجرت، کاهش نرخ تولیدمثل، افزایش مرگ ومیر و خروج خطرناک این گونه ها از مناطق حفاظت شده شده است.
از سوی دیگر، تالاب بین المللی گاوخونی که زمانی یکی از غنی ترین زیستگاه های پرندگان مهاجر کشور بود، با خشک شدن کامل، ضربه مهلکی به تنوع زیستی پرندگان وارد کرده است. تالابی که بخشی از سامانه تاب آوری زیستی در قلب ایران به حساب می آید.
تغییر اقلیم با تشدید تبخیر، کاهش رطوبت خاک و گسترش بیابان زایی، این فاجعه را سرعت بخشیده است. هرچند عوامل انسانی هم نقش مهمی داشته اما شدت و سرعت تغییرات اقلیمی، تاب آوری اکوسیستم های اصفهان را به پایین ترین سطح خود رسانده است.
در همین ارتباط با مریم کرمانی سرپرست اداره کل حفاظت محیط زیست استان اصفهان، گفتگویی داشتیم که مشروح آنرا در ادامه می خوانید؛

مهم ترین اثرات تغییر اقلیم که در سالهای اخیر در استان اصفهان مشاهده کرده اید، چیست؟

استان اصفهان به سبب قرارگیری در کمربند خشک و نیمه خشک کشور و مجاورت با پهنه کویر مرکزی، همچون مناطق خیلی صدمه پذیر در مقابل تغییر اقلیم بحساب می آید. در سالهای اخیر آثار این پدیده در قسمت های مختلف محیط زیست استان به وضوح مشاهده می شود. از مهم ترین این آثار میتوان به تغییر الگوی بارش، کاهش بارش و خشکسالی های شدید و پایدار اشاره نمود به شکلی که بخشی از بارندگی های مؤثر و تدریجی، به بارندگی های کوتاه مدت و شدید تبدیل گشته است؛ همینطور کاهش ذخایر برفی در کل گستره استان بخصوص مناطق بالادست زاینده رود و افزایش بارندگی های رگباری، ضمن افزایش ریسک سیلاب، باعث کاهش تغذیه منابع آب زیرزمینی شده است.
افزایش میانگین دما، تشدید تبخیر و تعرق، ادامه و تکرار دوره های خشکسالی، کاهش رطوبت خاک، گسترش بیابان زایی و افزایش سطح کانون های گرد و غبار از دیگر نتایج مهم تغییر اقلیم در استان اصفهان محسوب می شود. علاوه بر این، افزایش فراوانی رخدادهای جدی اقلیمی همچون موج های گرمای طولانی تر و بارندگی های شدید و لحظه ای و یا فواصل طولانی بارش های موثر در پائیز و زمستان، از علامتهای بارز تغییرات اقلیمی در سالهای اخیر بوده است.

*تغییرات دما و بارندگی در اصفهان طی ۲۰ تا ۳۰ سال قبل چقدر بوده و سازمان محیط زیست چه آماری از آن دارد؟

بر اساس داده ها و گزارشات طولانی مدت هواشناسی، روند افزایش دمای متوسط سالانه و همینطور تغییر در الگوی بارندگی ها در استان اصفهان کاملا مشهود است. بررسی ها نشان داده است میانگین دمای سالانه (به میزان یک تا ۱.۵ درجه سلسیوس) در خیلی از مناطق استان طی دهه های اخیر گرایش فزاینده داشته و این افزایش در مناطق مرکزی و شرقی استان محسوس تر بوده است. در کنار افزایش دما، با تضعیف پایداری الگوی بارش، کاهش فراوانی بارندگی های مؤثر و افزایش بی نظمی زمانی و مکانی بارندگی ها مواجه هستیم.
همچنین فراوانی و ادامه دوره های خشکسالی نسبت به گذشته بالا رفته که این روند با پیشبینی های علمی در رابطه با تغییر اقلیم در مناطق خشک و نیمه خشک جهان هماهنگی دارد.
اداره کل حفاظت محیط زیست استان با همکاری اداره کل هواشناسی استان و مراکز علمی و پژوهشی، روندهای اقلیمی و آثار آن بر منابع طبیعی، تنوع زیستی و اکوسیستم های حساس استان را به شکل مستمر پایش و ارزیابی نموده و تمهیدات سازگاری و کاهش اثرات بمنظور حفاظت پایدار از مناطق تحت مدیریت و ذخایر ژنتیکی را اتخاذ می کند.

* خشک شدن تالاب گاوخونی و رودخانه زاینده رود تا چه حد به تغییر اقلیم مربوط می شود و تا چه حد به مدیریت منابع آب؟

خشک شدن زاینده رود و تالاب بین المللی گاوخونی نتیجه مجموعه ای از عوامل طبیعی و انسانی است و نمی توان آنرا صرفا به یک عامل خاص نسبت داد. تغییر اقلیم از راه خشکسالی ها، کاهش بارندگی های برفی در سرچشمه ها، افزایش دما و افزایش میزان تبخیر، در پایین آوردن منابع آب تجدیدپذیر حوضه زاینده رود نقش داشته است.
با این حال، بررسی های کارشناسی نشان داده است عوامل انسانی همچون نحوه مدیریت منابع آب، توسعه های وابسته به آب و عدم تامین مستمر حقابه های زیست محیطی، بارگذاری بیش از اندازه ظرفیت برد منابع آبی در کل حوضه و بی توجهی به اصول توسعه پایدار هم در ایجاد شرایط فعلی تأثیر تعیین کننده و غالب داشته اند.
از منظر محیط زیست، تامین حقابه زیست محیطی تالاب بین المللی گاوخونی یک ضرورت قانونی، اکولوژیک و ملی و یک حق تاریخی است. این تالاب تنها یک زیستگاه طبیعی نیست، بخشی از سامانه تاب آوری زیستی و تنظیم کننده شرایط زیست محیطی مرکز کشور است و احیای آن نیازمند مدیریت یکپارچه آب در حوضه آبریز، همکاری بین بخشی، مشارکت همه ذینفعان و اتخاذ تصمیمات مبتنی بر توسعه پایدار می باشد.

*افزایش گرد و غبار و آلودگی هوا چقدر به تغییر اقلیم مرتبط می باشد و چه اثری بر سلامت شهروندان داشته است؟

گرد و غبار پدیده ای چندعاملی است که تحت تأثیر تغییر اقلیم، خشکسالی های طولانی مدت، کاهش پوشش گیاهی، خشک شدن تالاب ها و غبار خیزی ناشی از فعالیت های معدنی، صنعتی، عمرانی و خدماتی و برخی عوامل مدیریتی قرار دارد. تغییر اقلیم با افزایش دما، کاهش رطوبت خاک و تشدید خشکی اراضی، زمینه گسترش و فعال شدن کانون های گرد و غبار را فراهم می آورد. خشک شدن تالاب ها همچون گاوخونی و کاهش پوشش گیاهی در تعدادی مناطق، می تواند به افزایش انتشار ذرات گرد و غبار در استان و مناطق پیرامونی منجر شود.
از منظر سلامت عمومی، ذرات معلق کمتر از ۲.۵ میکرون (PM2.5) و کمتر از ۱۰ میکرون (PM10) با افزایش بیماریهای تنفسی، قلبی و عروقی، پیشرفت بیماری های زمینه ای و افزایش مراجعات درمانی ارتباط مستقیم دارند. افزایش روزهای گرد و غباری علاوه بر تهدید سلامت شهروندان، باعث کاهش کیفیت زندگی، افت دید افقی و تحمیل هزینه های اقتصادی و اجتماعی قابل توجه می شود.

*کدام گونه های جانوری و گیاهی استان بیشترین صدمه را از تغییر اقلیم دیده اند؟

تغییر اقلیم آثار فراگیر و گسترده ای بر تنوع زیستی استان اصفهان بر جای گذاشته است. گونه های گیاهی مرتعی و بومی زیست بوم های استان به خصوص نواحی خشک و نیمه خشک در شرق و شمال استان، به سبب کاهش بارش و افزایش خشکی خاک با کاهش تراکم و سطح پراکنش رو به رو شده اند.
در بخش حیات وحش هم کاهش منابع آب و افت کیفیت و کمیت پوشش گیاهی و منابع غذایی، فشار مضاعفی بر انواع حیات وحش پرارزش استان بخصوص گونه های شاخص از جمله: کل و بز، قوچ و میش و آهو و گونه های کمیاب و زیستگاه های حساس و تحت مدیرت مانند پارکهای ملی کلاه قاضی، قمیشلو، موته و زیستگاه های عباس آباد، کرکس وارد کرده است.
این شرایط می تواند باعث تغییر الگوی پراکنش، کاهش موفقیت تولیدمثل و افزایش رقابت برای دسترسی به منابع محدود آب و غذا، خروج ناایمن از زیستگاههای حفاظت شده، افزایش تعارضات با انسان و افزایش احتمال شیوع و گسترش بیماریها مشترک دام و در حیات وحش، شود.
علاوه بر تأثیر مستقیم بر گونه ها، تغییر اقلیم باعث تغییر در ساختار زیستگاه ها، کاهش منابع غذایی و برهم خوردن روابط اکولوژیک بین گونه ها شده که در طولانی مدت پایداری اکوسیستم های طبیعی استان را تحت تأثیر قرار خواهد داد.

*برنامه های محیط زیست اصفهان برای سازگاری با تغییر اقلیم و کاهش انتشار گازهای گلخانه ای چیست؟

تغییر اقلیم امروز به یکی از مهم ترین چالش های محیط زیستی کشور و استان اصفهان تبدیل گشته است؛ ازاین رو برنامه های اداره کل حفاظت محیط زیست استان بر دو محور «کاهش عوامل تشدیدکننده تغییر اقلیم» و «افزایش سازگاری اکوسیستم ها و جوامع انسانی با شرایط جدید اقلیمی» متمرکز شده است.
در حوزه کاهش انتشار گازهای گلخانه ای، نظارت بر عملکرد صنایع، ارتقاء فناوری های کنترل آلودگی، بهینه سازی مصرف انرژی، توسعه انرژی های تجدیدپذیر بخصوص نیروگاه های خورشیدی و اجرای برنامه های مدیریت سبز در سازمانهای دولتی در دستور کار قرار این اداره کل قرار داشته و دارد.
در حوزه سازگاری هم پیگیری و تبیین ضرورت تامین حقابه های زیست محیطی در سطوح استانی و ملی، تلاش در جهت حفاظت و احیای تالاب بین المللی گاوخونی با مشارکت همگانی، ممانعت از تخریب و تغییر کاربری اراضی طبیعی، رویارویی با بیابان زایی، حفاظت شبانه روزی از مناطق تحت مدیریت و شکار ممنوع، تقویت تاب آوری زیستگاه های طبیعی، تامین نیازهای آبی حیات وحش، توسعه اموزش و جلب مشارکت عمومی در حفاظت، پیش گیری از حریق و بیماریها همچون اقدامات مهم مدیریتی و حفاظتی به حساب می آید.
تجربه جهانی نشان داده است که صیانت از تنوع زیستی یکی از مؤثرترین راهکارهای رویارویی با آثار تغییر اقلیم است. هرچه اکوسیستم های طبیعی سالم تر و تاب آورتر باشند، توان بیشتری برای سازگاری با تنش های اقلیمی خواهند داشت. ازاین رو صیانت از زیستگاه ها، تالاب ها و گونه های گیاهی و جانوری استان، بخش جدایی ناپذیر برنامه های محیط زیستی استان اصفهان است.
تغییر اقلیم یک واقعیت انکارناپذیر است اما انفعال در مقابل آن هیچگاه رویکرد ما نیست. موفقیت در مدیریت این چالش نیازمند همکاری همه دستگاههای اجرائی، صنایع، مراکز علمی، سازمان های مردم نهاد و مشارکت آگاهانه شهروندان و نهادینه شدن مسئولیتهای اجتماعی است. حفاظت محیط زیست استان و واحدهای تابعه هم با تمام ظرفیت خود در راه صیانت از سرمایه های طبیعی و ارتقاء کیفیت محیط زیست استان، تلاش خواهند کرد.

به طور خلاصه، علاوه بر این، افزایش فراوانی رخدادهای جدی اقلیمی همچون موج های گرمای طولانی تر و بارش های شدید و لحظه ای و یا فواصل طولانی بارشهای موثر در پائیز و زمستان، از علامتهای بارز تغییرات اقلیمی در سالیان اخیر بوده است. از منظر سلامت عمومی، ذرات معلق کمتر از ۲.۵ میکرون (PM2.5) و کمتر از ۱۰ میکرون (PM10) با افزایش بیماریهای تنفسی، قلبی و عروقی، پیشرفت بیماریهای زمینه ای و افزایش مراجعات درمانی ارتباط مستقیم دارند. تغییر اقلیم یک حقیقت انکارناپذیر است اما انفعال در مقابل آن هیچ گاه رویکرد ما نیست.